W skrócie: W Niemczech 1 listopada jest dniem wolnym tylko w pięciu landach, a ewangelicy wspominają zmarłych dopiero w Totensonntag pod koniec listopada. Zanim zaplanujesz ten dzień, zapytaj seniora, jak chce go spędzić. Słuchaj, zamiast pocieszać na siłę. Obserwuj sygnały, że żałoba przerasta podopiecznego. Pamiętaj też o sobie, bo z dala od grobów bliskich ten czas bywa trudny również dla opiekunki.
Dla jednych 1 listopada to jeden dzień w roku: znicz, wiązanka i powrót do codzienności. Dla seniora to często najważniejsze i najsmutniejsze święto. Wraca pamięć o żonie, mężu, rodzeństwie i przyjaciołach, których już nie ma. Pojawiają się też myśli o własnym odchodzeniu. Jako opiekunka jesteś w tym czasie najbliżej podopiecznego i to od Ciebie w dużej mierze zależy, czy przeżyje te dni sam ze swoimi myślami, czy obok kogoś, kto go wysłucha.
Ten poradnik zbiera wszystko w jednym miejscu: jak ten czas wygląda w Niemczech, jak zaplanować dzień z seniorem, jak rozmawiać o śmierci, kiedy smutek przestaje być zwykłym smutkiem i jak zadbać o siebie.
Dlaczego początek listopada jest dla seniora taki trudny
W starszym wieku strata przestaje być pojedynczym wydarzeniem i zaczyna się powtarzać. Odchodzi współmałżonek, potem rodzeństwo, sąsiedzi, znajomi. Listopadowe święta zbierają te wszystkie straty w jednym miejscu i czasie.
Dochodzą do tego rzeczy, które widzisz na co dzień. Senior nie może już sam pojechać na cmentarz. Rodzina mieszka daleko i samotność seniora odczuwa się wtedy mocniej. Dni są krótkie, szybko robi się ciemno i daje o sobie znać jesienna chandra. U części podopiecznych smutek odbija się na ciele: gorzej śpią, mniej jedzą, szybciej się męczą.
Tęsknota i żal są w tym czasie czymś naturalnym i nie trzeba ich tłumić. Twoim zadaniem nie jest zabrać seniorowi smutek. Masz sprawić, żeby nie był z nim sam. Czasem wystarczy usiąść obok i wziąć go za rękę.
Wszystkich Świętych w Niemczech – co musisz wiedzieć na zleceniu
Jeśli jedziesz na pierwsze jesienne zlecenie, możesz się zdziwić. W Niemczech ten czas wygląda inaczej niż w Polsce, a szczegóły zależą od landu i od wyznania podopiecznego.
Czy 1 listopada jest w Niemczech dniem wolnym?
Allerheiligen, czyli Wszystkich Świętych, jest ustawowym dniem wolnym tylko w pięciu krajach związkowych: w Badenii-Wirtembergii, Bawarii, Nadrenii Północnej-Westfalii, Nadrenii-Palatynacie i Kraju Saary. Jest tam tak zwanym cichym świętem (stiller Feiertag): obowiązuje zakaz głośnych imprez i zabaw tanecznych, a sklepy są zamknięte. W pozostałych landach to zwykły dzień roboczy, bez tłumów na cmentarzach, do których przyzwyczaiła nas Polska.
Praktyczna rada: jeśli pracujesz w jednym z tych pięciu landów, zrób zakupy dzień wcześniej, zwłaszcza leków, pieczywa i produktów, których podopieczny potrzebuje codziennie.
31 października: Dzień Reformacji i Halloween
Na północy i wschodzie Niemiec wolny jest za to 31 października, czyli Dzień Reformacji (Reformationstag). Dotyczy to Brandenburgii, Bremy, Hamburga, Meklemburgii-Pomorza Przedniego, Dolnej Saksonii, Saksonii, Saksonii-Anhalt, Szlezwiku-Holsztynu i Turyngii. W Berlinie i Hesji wolnego nie ma ani 31 października, ani 1 listopada. Planując zakupy, sprawdź, w którym landzie jest Twoje zlecenie.
Tego samego wieczoru obchodzi się Halloween. Pod drzwiami mogą pojawić się przebrane dzieci wołające „Süßes oder Saures!” (cukierek albo psikus). Porozmawiaj z podopiecznym wcześniej, czy chce otwierać drzwi i czy kupić coś słodkiego. Jedni seniorzy się ucieszą, inni wolą spokój. Osoby z demencją dzwonek i obce postaci wieczorem mogą przestraszyć. Wtedy lepiej zgasić światło przy wejściu albo wywiesić kartkę na drzwiach.
Pełną listę dni wolnych znajdziesz w naszym kalendarzu świąt niemieckich.
Zaduszki i Totensonntag – kiedy Niemcy wspominają zmarłych
Katolicy wspominają zmarłych 1 i 2 listopada, tak jak w Polsce. Dzień Zaduszny (Allerseelen) nie jest jednak w Niemczech dniem wolnym, więc na cmentarz chodzi się głównie 1 listopada. W wielu parafiach odbywa się wtedy święcenie grobów (Gräbersegnung).
Jeśli Twój podopieczny jest ewangelikiem, jego najważniejszy dzień pamięci wypada kilka tygodni później. To Totensonntag, nazywany też Ewigkeitssonntag, czyli ostatnia niedziela przed pierwszą niedzielą Adwentu (zawsze między 20 a 26 listopada). Rodziny odwiedzają wtedy groby, zostawiają stroiki i zapalają znicze.
Warto znać jeszcze jeden zwyczaj. W wielu niemieckich domach, szczególnie ewangelickich, świątecznych dekoracji nie wiesza się przed Totensonntag. Jeśli chcesz udekorować dom na Adwent, zapytaj najpierw, od kiedy robi się to w tej rodzinie.
Wniosek: nie zakładaj, że 1 listopada to „ten dzień” dla każdego seniora. Zapytaj, jakiego jest wyznania i jak rodzina obchodziła te dni.
Zwyczaje, które możesz spotkać
Na niemieckich cmentarzach, tak jak w Polsce, zapala się znicze (Grablichter) i układa stroiki. W Bawarii tradycyjnym wypiekiem jest pleciony drożdżowy warkocz (Allerseelenzopf), który dawniej dostawały od chrzestnych dzieci. Jeśli pracujesz na południu, wspólne pieczenie takiego warkocza może być dobrym pretekstem do rozmowy o dawnych czasach.
Jak spędzić Wszystkich Świętych z podopiecznym
Zapytaj, zamiast zgadywać. Najczęstszy błąd to założenie, że wiemy, czego senior potrzebuje. Kilka dni wcześniej zapytaj po prostu: „Jak chciałby Pan spędzić ten dzień?” Jeden będzie chciał pojechać na grób żony, drugi iść na mszę, trzeci woli zwykły dzień z ulubionym obiadem. Każda z tych odpowiedzi jest w porządku i warto ją uszanować.
Jeśli jedziecie na cmentarz, przygotuj się jak na wyprawę. Listopad to zimno, wiatr, mokre liście na alejkach i nierówny teren. Zabierz ciepłe ubranie, czapkę i rękawiczki, koc na wózek, termos z czymś ciepłym i leki, które senior bierze w ciągu dnia. Sprawdź wcześniej, gdzie jest najbliższa toaleta. Wizyta nie musi być długa. Kwadrans przy grobie z zapalonym zniczem znaczy więcej niż godzina marznięcia. Wyjazd uzgodnij z rodziną, zwłaszcza jeśli ktoś z nich może was zawieźć. pamiętaj o tym, że wyprawa na cmentarz to realne ryzyko upadku, na nierównej powierzchni pomiędzy grobami i w ciasnych alejkach. Zadbaj więc o wygodne buty z antypoślizgową podeszwą, a jeśli senior używa laski albo balkonika, zabierzcie je ze sobą.
Weź jeden znicz więcej. Na każdym cmentarzu są groby, na których nikt już nie zapala światła. Zapalenie znicza na takim zapomnianym grobie to piękny gest, który wielu seniorów, szczególnie samotnych, bardzo porusza.
Jeśli senior nie może wyjść z domu, przenieście pamięć do domu. Postawcie na stole zdjęcie zmarłego i zapalcie przy nim świecę. Przejrzyjcie razem rodzinny album. Ugotujcie danie, które najbardziej lubił zmarły mąż albo które przygotowywała żona, i poproś, żeby opowiedział, jak to robiła. Możesz też zapytać rodzinę, czy ktoś zapali znicz na grobie i zadzwoni na wideorozmowę prosto z cmentarza. Dla wielu seniorów taki gest znaczy bardzo dużo.
Jeśli jest wierzący, zapytaj, czy chce iść do kościoła albo obejrzeć nabożeństwo w telewizji. W święta wiele stacji transmituje msze.
Zostaw miejsce na ciszę. Nie musisz wypełniać każdej chwili rozmową. Czasem najlepsze, co możesz zrobić, to podać herbatę, usiąść obok i po prostu być.
Jak rozmawiać z seniorem o śmierci i przemijaniu
Na co dzień mało kto chętnie rozmawia o śmierci, zwłaszcza przy niedzielnym obiedzie. Listopad sprawia, że te tematy pojawiają się same. To szansa, a nie problem, bo wielu seniorów czeka, aż ktoś pozwoli im o tym mówić.
Słuchaj więcej, niż mówisz. Senior, który opowiada o zmarłym mężu, nie potrzebuje rad. Potrzebuje kogoś, kto słucha i dopytuje. Przydadzą Ci się proste zdania po niemiecku:
- „Erzählen Sie mir von ihm / von ihr?” – Opowie mi Pan/Pani o nim / o niej?
- „Sie vermissen ihn / sie sehr, nicht wahr?” – Bardzo Panu/Pani go / jej brakuje, prawda?
- „Ich bin da.” – Jestem tutaj.
- „Sie müssen nicht reden, wenn Sie nicht möchten.” – Nie musi Pan/Pani mówić, jeśli nie chce.
Unikaj zdań, które zamykają rozmowę: „Nie płacz już”, „Czas leczy rany”, „Wiem, co Pan czuje”, „Przynajmniej już się nie męczy”. Mówimy je w dobrej wierze, a senior słyszy w nich, że jego smutek przeszkadza.
Kiedy senior mówi o własnej śmierci, nie zbywaj go słowami „Niech Pan tak nie mówi, jeszcze sto lat”. Takie myśli są w starości naturalne. Czasem senior chce tylko powiedzieć, czego się boi albo jak chciałby zostać pochowany. Wysłuchaj go. Sprawy formalne, takie jak testament, pogrzeb czy ostatnia wola, zostaw rodzinie. Powiedz, że to ważne, i zaproponuj rozmowę z bliskimi albo sama daj rodzinie znać, że podopieczny chce o tym porozmawiać.
Więcej zwrotów przydatnych na co dzień znajdziesz w poradniku niemiecki dla opiekunek.
Jeśli senior ma potrzebę rozmowy o wierze, zapytaj, czy chciałby spotkać się z księdzem albo pastorem. W wielu parafiach duchowny odwiedza osoby, które nie wychodzą z domu.
Słuchaj więcej, niż mówisz”: „O tym, jak rozmawiać z osobą starszą, żeby czuła się wysłuchana, piszemy w poradniku o komunikacji z seniorem.
Więcej o towarzyszeniu seniorowi u kresu życia przeczytasz w poradniku Opieka paliatywna w domu seniora.
Senior w żałobie – co jest normalne, a co powinno Cię zaniepokoić
Łzy przy grobie, tęsknota w rocznicę śmierci i rozmowy o zmarłym po wielu latach to nie choroba. To normalna część pamięci o kimś bliskim. Można tęsknić przez całe życie i dalej dobrze funkcjonować. Każdy przeżywa stratę po swojemu i nie ma jednej „właściwej” drogi.
Bywa jednak, że żałoba utyka w miejscu. Psychiatrzy wyróżniają osobne zaburzenie, czyli przedłużoną żałobę. Chodzi o sytuację, w której silna tęsknota i myślenie tylko o zmarłym trwają długo po stracie i wyraźnie utrudniają codzienne życie. Ty nie stawiasz diagnoz. Możesz jednak zauważyć sygnały, które warto przekazać dalej:
- senior przestaje jeść albo pić, wyraźnie chudnie,
- nie śpi albo śpi prawie cały dzień,
- przestaje dbać o higienę i nie chce wstawać z łóżka,
- nic go nie interesuje poza zmarłym, wycofuje się z kontaktu z rodziną,
- mówi o zmarłym tak, jakby wciąż żył (i nie wynika to z demencji),
- obwinia się o śmierć bliskiej osoby,
- mówi, że nie chce już żyć albo że „chce do niej / do niego dołączyć”.
Część z tych objawów pokrywa się z objawami depresji u seniora, dlatego nie czekaj, aż smutek sam minie.
Co wtedy zrobić? Porozmawiaj z rodziną, zasugeruj wizytę u lekarza rodzinnego (Hausarzt) i daj znać swojemu koordynatorowi. Nie musisz zostawać z tym sama.
Jeśli senior mówi o odebraniu sobie życia, potraktuj to poważnie i od razu powiadom rodzinę oraz lekarza. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod 112. W Niemczech działa też TelefonSeelsorge, bezpłatny telefon zaufania czynny całą dobę: 0800 111 0 111, 0800 111 0 222 albo 116 123. Rozmowy są po niemiecku, więc senior może zadzwonić sam, a Ty możesz mu w tym pomóc.
Gdy podopieczny ma demencję
Przy otępieniu listopad bywa szczególnie trudny. Senior może pytać, gdzie jest żona, która zmarła wiele lat temu, albo chcieć „jechać do mamy”. Wyprowadzanie go z błędu za każdym razem („Pani mąż nie żyje od dziesięciu lat”) sprawia, że przeżywa stratę od nowa, jakby słyszał o niej pierwszy raz.
Zamiast tego odpowiedz na uczucie, a nie na fakty: „Tęskni Pani za nim, prawda? Proszę mi o nim opowiedzieć.” Wizytę na cmentarzu przy zaawansowanej demencji uzgodnij z rodziną. Dla jednych seniorów to spokojny rytuał, dla innych źródło niepokoju i zagubienia.
Więcej o tym, jak zmienia się kontakt z seniorem na kolejnych etapach choroby, przeczytasz w poradniku Demencja i Alzheimer – objawy, etapy i opieka.
Twoje Wszystkich Świętych z dala od domu
O tym mówi się rzadko, a dotyczy prawie każdej opiekunki pracującej za granicą. Ty też masz swoich zmarłych, a ich groby są w Polsce. Pierwszy listopad z dala od rodzinnego cmentarza potrafi zaboleć bardziej, niż się spodziewasz.
- Poproś kogoś z rodziny, żeby zapalił znicz także w Twoim imieniu, i umów się na wideorozmowę z cmentarza.
- Zapal znicz na miejscu. Na najbliższym cmentarzu, w oknie albo przy zdjęciu. Pamięć nie zależy od miejsca.
- Poszukaj mszy po polsku. W wielu niemieckich miastach działają Polskie Misje Katolickie, a msza we własnym języku w takim dniu daje dużo ciepła.
- Pozwól sobie na smutek. Wspierając seniora w jego żałobie, możesz mocniej poczuć własną. To normalne. Zadzwoń do bliskich, porozmawiaj z kimś, kto Cię rozumie.
Jeśli tęsknota nie mija, przeczytaj Kiedy opiekunka tęskni.
Jeśli w tym czasie umrze Twój podopieczny, przeczytaj poradnik Śmierć podopiecznego – co robić?. Znajdziesz tam krok po kroku, jak się zachować i do kogo zadzwonić.
Nie jesteś w tym sama
W GoWork wiemy, że praca opiekunki to nie tylko obowiązki przy seniorze, ale też emocje, które zabiera się ze sobą. Jeśli listopad jest trudny dla Ciebie albo dla Twojego podopiecznego, zadzwoń do swojego koordynatora. Razem łatwiej znaleźć rozwiązanie.
Szukasz zlecenia w Niemczech? Sprawdź aktualne oferty pracy albo zostaw numer w formularzu, a oddzwonimy.
Najczęściej zadawane pytania
Czy 1 listopada jest w Niemczech dniem wolnym?
Tylko w pięciu landach: w Badenii-Wirtembergii, Bawarii, Nadrenii Północnej-Westfalii, Nadrenii-Palatynacie i Kraju Saary. Sklepy są tam zamknięte. W pozostałych landach to zwykły dzień roboczy.
Kiedy Niemcy wspominają zmarłych?
Katolicy 1 i 2 listopada, ewangelicy w Totensonntag, czyli ostatnią niedzielę przed Adwentem. Zapytaj podopiecznego, który dzień jest ważny dla niego.
Czy powinnam rozmawiać z seniorem o śmierci?
Tak, jeśli sam podejmuje ten temat. Słuchaj, dopytuj i nie zbywaj go. Nie zaczynaj takiej rozmowy na siłę, jeśli senior wyraźnie jej unika.
Kiedy smutek seniora powinien mnie zaniepokoić?
Gdy przestaje jeść, nie śpi, zaniedbuje higienę, wycofuje się z kontaktów albo mówi, że nie chce żyć. Poinformuj wtedy rodzinę, lekarza i koordynatora.
Jak przeżyć Wszystkich Świętych z dala od grobów swoich bliskich?
Poproś rodzinę o zapalenie znicza i wideorozmowę z cmentarza, zapal świecę na miejscu, poszukaj polskiej mszy i daj sobie prawo do smutku.
Autor: Robert Wojcieszek, redaktor bloga GoWork
Konsultacja merytoryczna: Sandra Cichońska
Koordynator ds. opieki nad seniorami, od wielu lat związana z organizacją i koordynacją pracy opiekunek osób starszych w Niemczech.
Opublikowano: 28.10.2016 · Zaktualizowano: 18.09.2026